Opens in a new tab
Λογότυπο Ψυχική Υγεία

Πολυτεχνείο, 17 Νοεμβρίου: Πώς ερμηνεύει η Ψυχανάλυση την ανάγκη υποτίμησης μιας εξέγερσης;

Κάθε χρόνο, τέτοια μέρα, η συλλογική μας μνήμη επιστρέφει σε μια ιερή, κορυφαία στιγμή της νεότερης ιστορίας μας: την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Μια στιγμή όπου η ανάγκη για δημοκρατία, αξιοπρέπεια και ελευθερία ξεπέρασε τον φόβο και έγινε πράξη. Όταν μιλάμε για το Πολυτεχνείο, οφείλουμε να διακρίνουμε με καθαρότητα τα ίδια τα πραγματικά γεγονότα —για τα οποία υπάρχουν ιστορικά και δικαστικά τεκμηριωμένα στοιχεία, τα οποία αναγνωρίζει η επίσημη πολιτική και θεσμική ηγεσία της χώρας μας (όπως η Δίκη του Πολυτεχνείου το 1975, το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, η έρευνα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών κ.ά.)

—, το εκτόπισμα ενός ιδεώδους και την αυταπάρνηση εκείνων των νέων, από τις όποιες μικροκομματικές αντιπαλότητες ή λάθη ακολούθησαν μετά από τη συγκλονιστική εκείνη ημέρα.

Ταυτόχρονα, όμως, κάθε 17 Νοεμβρίου παρατηρούμε στον δημόσιο λόγο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο: ακραίες, αυταρχικές φωνές επιχειρούν συστηματικά να αφορίσουν, να χλευάσουν ή να συρρικνώσουν την επέτειο, παρουσιάζοντάς την ως ένα «στενό κομματικό κατασκεύασμα» ή έναν «μύθο».

Πέρα από την ιστορική τεκμηρίωση, η Ψυχανάλυση και η Κοινωνική Ψυχολογία προσφέρουν μια βαθιά, αποκαλυπτική ερμηνεία για το τι συμβαίνει στον ψυχισμό ενός ανθρώπου που ταυτίζεται με τον αυταρχισμό και νιώθει την ανάγκη να απαξιώσει μια πράξη ελευθερίας.

1. Από τους αυταρχικούς γονείς στην «Αυταρχική Προσωπικότητα»

Στη μνημειώδη μελέτη του «Η Αυταρχική Προσωπικότητα» (The Authoritarian Personality, 1950), ο Theodor Adorno και οι συνεργάτες του στη Σχολή της Φρανκφούρτης ανέλυσαν τη δομή του ψυχισμού που έλκεται από τα δικτατορικά καθεστώτα. Ψυχαναλυτικά, η στάση αυτή έχει βαθιές ρίζες στην παιδική ηλικία: συνδέεται ευθέως με προσωπικά απωθημένα και πρώιμα βιώματα απέναντι σε αυταρχικούς, εξουσιαστικούς γονείς, οι οποίοι επέβαλλαν τον έλεγχο υποσχόμενοι μέσα από τον αυταρχισμό την «ομαλή τάξη» έναντι ενός υποτιθέμενου «χάους».

Αυτό το βίωμα εγγράφεται ως ένας βαθύς, πυρηνικός φόβος απέναντι στον δυνατό. Για να επιβιώσει ψυχικά, το άτομο μαθαίνει να υποτάσσεται και να ταυτίζεται με τον ισχυρό. Έτσι, στην ενήλικη ζωή, όσοι αρνούνται ή υποτιμούν το Πολυτεχνείο προσπαθούν ασυνείδητα να προστατεύσουν τη δική τους εσωτερική ανάγκη για υποταγή σε έναν παντοδύναμο ηγέτη. Για αυτόν τον ψυχισμό, η αμφισβήτηση της εξουσίας βιώνεται ασυνείδητα ως συμβολική «πατροκτονία» — δηλαδή ως μια επικίνδυνη, βίαιη ανατροπή της πατρικής αυθεντίας που απειλεί να γκρεμίσει την εσωτερική του ασφάλεια.

2. Ο «Φόβος της Ελευθερίας»

Ο μεγάλος ψυχαναλυτής Erich Fromm, στο κλασικό του έργο «Ο Φόβος της Ελευθερίας» (Escape from Freedom, 1941), ανέλυσε εκπληκτικά αυτή την ανάγκη για απαξίωση: η πραγματική ελευθερία δεν είναι απλώς ένα δικαίωμα· φέρνει μαζί της την ευθύνη της ατομικής κρίσης και της αυτενέργειας.

Για έναν ψυχισμό που φοβάται την ευθύνη της ελευθερίας, η υπακοή σε ένα αυταρχικό καθεστώς λειτουργεί ως «καταφύγιο» με αντάλλαγμα μια ψευδαίσθηση τάξης και προστασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι που διεκδίκησαν την ελευθερία τους βιώνονται ως ενοχλητικοί καθρέφτες της δικής του υποταγής — και γι’ αυτό προκαλούν τόσο έντονο μένος.

3. Η «Υποτίμηση» (Devaluation) και η «Προβολή» ως άμυνες του Εγώ

Πώς, όμως, δικαιολογεί ένας άνθρωπος τη συμπάθεια προς ένα καθεστώς που χρησιμοποίησε βία απέναντι σε άοπλους πολίτες; Εδώ ενεργοποιούνται πανίσχυροι ψυχαναλυτικοί μηχανισμοί άμυνας:

  • Η Υποτίμηση (Devaluation): Όταν ένα ιστορικό γεγονός φέρει υψηλό ηθικό συμβολισμό (την αυταπάρνηση νέων ανθρώπων για το κοινό καλό), δημιουργεί στον υποστηρικτή της δικτατορίας έντονη εσωτερική σύγκρουση. Για να μη νιώσει ηθικά κατώτερος υπερασπιζόμενος τη βία, το Εγώ επιστρατεύει την υποτίμηση: συρρικνώνει το γεγονός σε «κομματικό μύθο», ώστε να του αφαιρέσει το πανανθρώπινο ηθικό βάρος που φέρει.
  • Η Διχοτόμηση (Splitting) και η Προβολή (Projection): Ο αυταρχικός ψυχισμός λειτουργεί με όρους διχοτόμησης («άσπρο–μαύρο», «εμείς–οι εχθροί»). Προβάλλοντας όλη την ευθύνη σε μια συγκεκριμένη ιδεολογική ομάδα, αποφεύγει να απαντήσει στο αυτονόητο: η επιθυμία για Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία και Ισοπολιτεία δεν ήταν ένα στενό κομματικό σύνθημα, αλλά ένα καθολικό, υπερκομματικό αίτημα ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας.

4. Η συλλογική μνήμη ως θεμέλιο ψυχικής υγείας

Όπως η ατομική ψυχική υγεία προϋποθέτει να μην απωθούμε τα τραύματα και την ιστορία μας, έτσι και η υγεία μιας δημοκρατικής κοινωνίας στηρίζεται στη ζωντανή συλλογική μνήμη. Η επέτειος της 17ης Νοεμβρίου δεν ανήκει σε κανένα κόμμα· ανήκει στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, στην ψυχική ενηλικίωση του πολίτη και στην αδιαπραγμάτευτη ανάγκη του ανθρώπου να αναπνέει, να σκέφτεται και να ζει ελεύθερος.


Ενδεικτική Βιβλιογραφία (References)

  1. Adorno, T. W., Frenkel-Brunswik, E., Levinson, D. J., & Sanford, R. N. (1950). The Authoritarian Personality. New York: Harper & Brothers.
  2. Fromm, E. (1941). Escape from Freedom (Ο Φόβος της Ελευθερίας). New York: Farrar & Rinehart.
  3. Klein, M. (1946). Notes on Some Schizoid Mechanisms. International Journal of Psycho-Analysis, 27, 99–110. (Για τους αμυντικούς μηχανισμούς της διχοτόμησης – splitting, της προβολής – projection – και της υποτίμησης – devaluation).
  4. Reich, W. (1933). The Mass Psychology of Fascism (Η Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού). Copenhagen: Verlag für Sexualpolitik.
×