Πολλές φορές στη ζωή μας, ταυτίζουμε την ασφάλεια και την επιτυχία μας με τα «οχυρά» που χτίζουμε γύρω μας. Ένα όμορφο σπίτι, μια περίοπτη επαγγελματική θέση ή τοποθεσία, ένας χώρος που ανακαινίσαμε με κόπο, όνειρα και οικονομικές θυσίες. Στη ψυχολογία και στη ψυχοθεραπεία, ονομάζουμε αυτόν τον χώρο «δοχείο» (container) – είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο επιτρέπουμε στον εαυτό μας και στους άλλους να υπάρξουν, να θεραπευτούν, να εξελιχθούν και να αναπτυχθούν.
Η Διεύρυνση του «Δοχείου»: Από τους Τοίχους στην Ψυχή
Όταν μιλάμε λοιπόν για «δοχείο» (container), αναφερόμαστε σε κάθε περιβάλλον – είτε είναι η προσωπική μας εστία, είτε ο επαγγελματικός μας χώρος– που λειτουργεί ως το «ασφαλές καταφύγιο» του εαυτού μας.
Το σπίτι μας δεν είναι απλώς ένα άθροισμα οικοδομικών υλικών, αλλά μια προέκταση του ψυχισμού μας· είναι η «φωλιά» όπου αποφορτιζόμαστε, το μέρος όπου επιτρέπουμε στον εαυτό μας να είναι ευάλωτος και αυθεντικός. Με αυτή την έννοια, κάθε σπίτι είναι, ή οφείλει να είναι, ένας χώρος «θεραπευτικός» για τον ένοικό του.
Τι συμβαίνει όμως όταν αυτό το δοχείο αρχίζει να παρουσιάζει ρωγμές;
Οι δομικές ρωγμές, όπως μια παλαιωμένη υδραυλική υποδομή που απειλείται από τον χρόνο με φθορά, ή μια στέγη που δεν μονώνει πια τον χειμώνα, είναι η ορατή πλευρά της φθοράς. Όμως, πίσω από αυτές, συχνά κρύβονται οι πιο ύπουλες ρωγμές: οι ηθικές και οι ψυχικές.
Μια «ηθική ρωγμή» εμφανίζεται όταν η σχέση μας με τον χώρο ή τους ανθρώπους που τον διαχειρίζονται (π.χ. σπιτονοικοκύρηδες / ιδιοκτήτες) παύει να βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό και την καλή πίστη. Όταν η κατοικία μας γίνεται πεδίο αντιπαράθεσης, επιθετικότητας ή τοξικών διεκδικήσεων, τότε η «φωλιά» παύει να προσφέρει ζεστασιά.
Η Ψυχική Ρωγμή και ο Μηχανισμός της Επιφυλακής
Η ψυχική ρωγμή ακολουθεί μοιραία: είναι το αίσθημα της ανασφάλειας που νιώθουμε όταν το ίδιο μας το καταφύγιο γίνεται πηγή στρες. Δεν μπορούμε να βρούμε γαλήνη όταν το περιβάλλον μας, μάς αναγκάζει να βρισκόμαστε σε διαρκή επιφυλακή.
Αυτό συμβαίνει γιατί ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να αναζητά το «ασφαλές σημείο» (safe base) για να ξεκουραστεί.
Όταν όμως το σπίτι μας συνδέεται με την απειλή –είτε αυτή είναι η αγωνία για μια επερχόμενη βλάβη του σπιτιού ή του χώρου μας που θα ανατρέψει την καθημερινότητά μας και που ο ιδιοκτήτης δε θα αναλάβει την ευθύνη ως όφειλε να αποκαταστήσει, είτε η εχθρότητα ενός ανθρώπου που ελέγχει τη στέγη μας (σπιτονοικοκύρης – τότε ο μηχανισμός του στρες παραμένει διαρκώς ενεργοποιημένος. Αντί το σπίτι να είναι ο χώρος που «κλείνουμε τον διακόπτη», γίνεται ο χώρος όπου η αδρεναλίνη χτυπάει κόκκινο. Ζούμε με την αναμονή του επόμενου προβλήματος, με το βλέμμα στραμμένο στο ταβάνι για μια διαρροή ή στο γραμματοκιβώτιο για ένα απειλητικό χαρτί δικηγόρου (εξώδικο, αγωγές, κτλ.). Αυτή η διαρκής κατάσταση «μάχης ή φυγής» (fight or flight) μέσα στην ίδια μας τη φωλιά, εξαντλεί τα ψυχικά μας αποθέματα και δηλητηριάζει την ηρεμία μας.
Σε τέτοιες περιπτώσεις, η δομική φθορά του κτιρίου γίνεται ο καθρέφτης μιας εσωτερικής φθοράς που μας καλεί να αναρωτηθούμε: «Μέχρι πού φτάνουν τα όρια της αντοχής μου πριν το δοχείο σπάσει οριστικά;»
Η Ψευδαίσθηση της Ιδανικής Τοποθεσίας
Είναι η στιγμή που συνειδητοποιούμε ότι κανένα ακίνητο «φιλέτο» –δηλαδή καμία προνομιακή τοποθεσία που θεωρείται κοινωνικά καταξιωμένη ή επιχειρηματικά στρατηγική – και καμία οικονομική επένδυση, όσο υψηλή κι αν είναι, δεν αξίζει το τίμημα μιας ζωής σε διαρκή συναγερμό.
Συχνά θυσιάζουμε την ηρεμία μας για να διατηρήσουμε ένα “image” επιτυχίας που συνδέεται με μια ακριβή διεύθυνση ή έναν εντυπωσιακό χώρο. Πιστεύουμε ότι η γειτνίαση με τα κέντρα εξουσίας ή τις αριστοκρατικές συνοικίες μάς προσδίδει αξία.
Όμως, η πραγματική αξία ενός χώρου, κρίνεται από το αν επιτρέπει στον ένοικό του να ανασάνει.
Η Σύγκρουση Βιτρίνας και Πραγματικότητας
Όταν πίσω από την ελκυστική “βιτρίνα” ενός προνομιακού ακινήτου κρύβεται μια απαίσια συμπεριφορά των ανθρώπων που τους ανήκει το ακίνητο ή των γειτόνων, η ενέργειά μας αναλώνεται στο να κρατήσουμε λειτουργικές τις βασικές υποδομές που καταρρέουν. Όταν καλείσαι να διαχειριστείς ταυτόχρονα τη δομική φθορά του κτιρίου και τις τοξικές συμπεριφορές των ανθρώπων που το περιβάλλουν, η καθημερινότητα παύει να είναι δημιουργική και γίνεται αμυντική. Η ενέργεια που θα έπρεπε να επενδύεις στην εξέλιξη της δουλειάς σου ή στην ηρεμία της προσωπικής σου ζωής και στην οικογένειά σου, “αιμορραγεί” στην προσπάθεια να επιλύσεις προβλήματα του χώρου που διαμένεις. Τότε η λάμψη της περιοχής ή το κύρος της όποιας τάδε καλής διεύθυνσης του ακινήτου, γίνονται μια άδεια υπόσχεση, καθώς το τίμημα της διατήρησής τους είναι η ίδια σου η γαλήνη.
Τότε το “φιλέτο” γίνεται βαρίδι.
Η ποιότητα ζωής όμως, δεν ορίζεται από το τοπωνύμιο στον χάρτη, αλλά από την έλλειψη φόβου και την ύπαρξη λειτουργικότητας.
Το Φαινόμενο του “Sunk Cost Fallacy”
Βρισκόμαστε συχνά εγκλωβισμένοι σε αυτό που η ψυχολογία ονομάζει «Η Παγίδα του Χαμένου Κόστους» (Sunk Cost Fallacy). Πιστεύουμε ότι επειδή επενδύσαμε χρόνο, συναίσθημα και σημαντικούς πόρους σε μια κατάσταση ή σε έναν χώρο, είμαστε υποχρεωμένοι να παραμείνουμε εκεί, ακόμα κι αν το περιβάλλον έχει γίνει επιβλαβές.
Η Ψευδαίσθηση της Ανταπόδοσης
Νιώθουμε ασυνείδητα ότι “μας χρωστάει” ο χώρος, ή η κατάσταση. Πρόκειται για μια εσωτερική παγίδα όπου πιστεύουμε ότι, επειδή εμείς προσφέραμε φροντίδα, χρήματα και ενέργεια για να αναβαθμίσουμε ένα περιβάλλον, αυτό το περιβάλλον “οφείλει” να μας επιστρέψει την ηρεμία και τη σταθερότητα που αναζητάμε.
Ταυτιζόμαστε τόσο πολύ με τις βελτιώσεις που κάναμε –στα δάπεδα, στους τοίχους, στην αισθητική– ώστε θεωρούμε ότι ο χώρος έχει γίνει κομμάτι του εαυτού μας και δεν μπορούμε να τον αποχωριστούμε χωρίς να νιώσουμε ότι χάνουμε ένα μέλος μας. Όμως, ένας τοίχος ή ένα συμβόλαιο δεν έχουν μνήμη ούτε ευγνωμοσύνη. Η προσδοκία μας ότι η επένδυσή μας θα “εξαγοράσει” τον σεβασμό των άλλων ή τη διάρκεια του χρόνου παραμονής μας στο χώρο, είναι μια αυταπάτη που μας κρατά δέσμιους σε σάπιες δομές.
Η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Κάθε επένδυση που κάναμε στο παρελθόν στον τάδε χώρο μας, ήταν στην πραγματικότητα ένα «εισιτήριο» για τα χρόνια που ζήσαμε και δημιουργήσαμε εκεί σε αυτόν τον χώρο. Αν αυτός ο χώρος πρόσφερε για μια μακρά περίοδο, το image, την επαγγελματική ταυτότητα και την ανάταση που ήταν απαραίτητα, τότε η επένδυση έχει κάνει απόσβεση.
Η εμμονή να παραμείνουμε μόνο και μόνο «για να μην πάνε χαμένα τα λεφτά που έχουμε ρίξει και η ενέργεια που έχουμε δώσει», μας μετατρέπει σε έναν σύγχρονο Σίσυφο: προσπαθούμε να κρατήσουμε όρθια μια δομή που η ίδια η παλαιότητα και η τοξικότητα των συνθηκών, την ωθούν προς τη φθορά.
Η αληθινή οικονομία, ψυχική και υλική, κρύβεται στο να γνωρίζουμε πότε πρέπει να σταματήσουμε να τροφοδοτούμε μια «μαύρη τρύπα» ενέργειας.
Οι Κρίσεις στη Ζωή, ως Καταλύτες Αλήθειας
Συχνά, χρειαζόμαστε μια «τέλεια καταιγίδα» για να πάρουμε τις αποφάσεις που το βόλεμα ή ο φόβος μάς έκαναν να αναβάλλουμε. Μια νομική διαμάχη, η φροντίδα ευάλωτων προσώπων ή μια οικονομική μεταβολή, λειτουργούν ως βίαιοι αλλά αναγκαίοι καταλύτες. Αυτές οι εξωτερικές κρίσεις μάς αναγκάζουν να πετάξουμε τα περιττά. Μας σπρώχνουν να δούμε ότι η αξία μας δεν είναι «κλειδωμένη» σε ένα συγκεκριμένο συμβόλαιο ή σε μια διεύθυνση αριστοκρατικής γειτονιάς.
Όταν το βάρος της συντήρησης μιας κατάστασης γίνεται μεγαλύτερο από το όφελος της παραμονής σε αυτήν, η κρίση μάς δείχνει την έξοδο. Μας υπενθυμίζει ότι η αντοχή μας δεν είναι ανεξάντλητη και ότι δικαιούμαστε να μεταφέρουμε το «είναι» μας σε ένα νέο περιβάλλον, όπου η ενέργειά μας θα χρησιμοποιείται για δημιουργία και όχι για «μπαλώματα» σε σάπιες υποδομές.
Αισθητική και Αυτοσεβασμός
Για κάθε άνθρωπο που επιζητά την ποιότητα, η αισθητική δεν είναι πολυτέλεια· είναι ηθική στάση. Το να εργάζεσαι και να ζεις σε ένα περιβάλλον που εμπνέει ομορφιά και κύρος, τροφοδοτεί την εσωτερική ανάταση.
Όταν όμως, αυτή η αισθητική αρχίζει να «πολιορκείται» από τη φθορά και την αγένεια, ο αυτοσεβασμός επιβάλλει την αναζήτηση ενός νέου «δοχείου» που θα ανταποκρίνεται στην τρέχουσα αξία μας – ίσως λιγότερο «αριστοκρατικό» στα χαρτιά, αλλά πολύ πιο αρχοντικό στην ουσία, την ηρεμία και τη λειτουργικότητά του.
Η αληθινή ανθεκτικότητα (resilience) δεν κρύβεται στην εμμονή να κρατήσουμε όρθιο ένα κτίσμα που φθείρεται, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε ένας κύκλος έχει ολοκληρωθεί.
Το Μανιφέστο της Νέας Αρχής: Η Μεταφορά της Ουσίας
Η μεγάλη αποκάλυψη που φέρνει η ωριμότητα είναι ότι το image μας δεν κατοικεί στους τοίχους, αλλά μέσα μας.
Η επαγγελματική ταυτότητα και το κύρος που χτίστηκαν με κόπο δεκαετιών, αλλά και η γενικότερη παρουσία μας σαν άνθρωποι, μεταφέρονται αυτούσια όπου κι αν επιλέξουμε να εγκατασταθούμε. Η απόφαση για μια νέα αρχή είναι το απόλυτο πείραμα ελευθερίας. Σημαίνει ότι αποδεχόμαστε πως ένας σταθμός ήταν λαμπρός, αλλά ο προορισμός μας βρίσκεται παρακάτω.
Σημαίνει ότι επιλέγουμε να επενδύσουμε το μέλλον μας σε ένα περιβάλλον που δεν θα μας «καταναλώνει», αλλά θα μας υποστηρίζει.
Η νέα αρχή απαιτεί να πετάξουμε τα «χαρτόνια» της προσωρινότητας από τη ζωή μας και να σταματήσουμε να ζούμε με «μπαλώματα», διεκδικώντας μια στέγη –επαγγελματική και προσωπική– που θα αναπνέει ελευθερία.
Το Κλείσιμο του Κύκλου
Κλείνοντας έναν κύκλο, δεν χάνουμε όσα δώσαμε· κρατάμε όσα γίναμε μέσα από αυτά. Οι κόποι, οι επενδύσεις και οι αγωνίες είναι τα «παράσημα» ενός ανθρώπου που τόλμησε να διεκδικήσει το καλύτερο.
Τώρα, η ίδια αυτή τόλμη καλείται να κάνει το επόμενο βήμα: να αφήσει το παλιό να φύγει με ευγνωμοσύνη, και να ανοίξει την πόρτα σε έναν χώρο που θα εκπέμπει φρεσκάδα, αλήθεια και, επιτέλους, ηρεμία.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, η πιο ακριβή επένδυση είναι η ψυχική μας υγεία.
Και αυτή, δεν κοστολογείται σε κανένα μισθωτήριο
References:
- Winnicott, D. W. (1960). The Theory of the Parent-Infant Relationship. International Journal of Psycho-Analysis.
- Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
- Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The Psychology of Sunk Cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux.
- Bridges, W. (2004). Transitions: Making Sense of Life’s Changes. Da Capo Press.
- Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The Construct of Resilience: A Critical Evaluation and Guidelines for Future Work. Child Development.
- Sapolsky, R. M. (2004). Why Zebras Don’t Get Ulcers. Holt Paperbacks.