Γονιός ή Θαυμαστής; Η Επικίνδυνη Διολίσθηση από την Ουσία στο “Φαίνεσθαι”
Στα σπίτια μας, πίσω από τις προσεγμένες προσόψεις και την καθημερινή μας ρουτίνα, συντελείται ένα αθόρυβο κοινωνικό έγκλημα: η σταδιακή αποδόμηση της γονικής ταυτότητας.
Ζούμε σε μια εποχή όπου η υπογεννητικότητα μαστίζει τη χώρα, κι όμως, το παράδοξο είναι πως εκείνοι που επιλέγουν να γίνουν γονείς, συχνά αποτυγχάνουν στο πιο στοιχειώδες: να είναι πρακτικά και συναισθηματικά διαθέσιμοι και παρόντες. Το παιδί, από αυτόνομη προσωπικότητα με ανάγκες και εσωτερικό κόσμο, μετατρέπεται σταδιακά σε ένα «Project» κοινωνικής επίδειξης, ένα ζωντανό αξεσουάρ που καλείται να υπηρετήσει τον ναρκισσισμό των ενηλίκων.
Η Παγίδα του “Θεοποιημένου” Παιδιού
Όλα ξεκινούν από την ανάγκη μας να καθρεφτιστούμε στην επιτυχία των παιδιών μας.
Συγχαρητήρια!, πείσατε την κόρη σας ότι είναι μια «Θεά» και μια μόνιμη «Μις Υφήλιος», πριν καν διαμορφώσει τον χαρακτήρα της. Πείσατε το γιο σας ότι είναι ο λεβέντης, ο πασάς, ελεύθερος να ικανοποιεί τις ανάγκες του, χωρίς όρια, γεγονός που τον οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε μία τοξική αρρενωπότητά.
Τροφοδοτώντας έναν πρώιμο και κενό ναρκισσισμό, στερούμε από το παιδί τη δυνατότητα να γνωρίσει τον πραγματικό του εαυτό. Όταν ένας γονέας θεοποιεί την εξωτερική εμφάνιση ή τις δεξιότητες του παιδιού του χωρίς μέτρο, ενώ μπορεί να έχει φθάσει 10χρ. και να μην ξέρει να δέσει τα κορδόνια του, ή να μείνει μόνο του στο σπίτι για δύο ώρες έστω, δεν χτίζει αυτοπεποίθηση· χτίζει μια εύθραυστη εικόνα που θα καταρρέει στην πρώτη πραγματική δυσκολία.
Τώρα αναρωτιέστε γιατί η εμφάνιση των νέων κοριτσιών διολισθαίνει σε μια πρόωρα σεξουαλικοποιημένη εικόνα; που παραπέμπει σε πρότυπα ξένα προς την παιδική ή εφηβική ηλικία;
Η απάντηση είναι σκληρή: Η ευθύνη βαραίνει εμάς!
Όταν τα ερεθίσματα που προβάλλουμε είναι ασύμβατα με την ηλικία, το παιδί απλώς ακολουθεί τον δρόμο που του δείξαμε. Η ανάγκη του να αρέσει, να προκαλεί και να εισπράττει επιβεβαίωση και προσοχή μέσα από μια αισθητική που δεν του ανήκει οργανικά, είναι η κραυγή του για την απουσία ορίων.
Η Κατάρρευση των Ρόλων: Από τον Γονέα στον κακό «Συνοδοιπόρο»
Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα της εποχής μας είναι ότι έχουν μπερδευτεί οι ρόλοι μέσα στην οικογένεια.
Η μητέρα που, ωθούμενη από μια ανάγκη εσωτερικής επιβεβαίωσης ή από μια λανθασμένη αντίληψη περί «μοντέρνας» παιδαγωγικής, επιλέγει να λειτουργεί ως η «κολλητή» της κόρης της, διαπράττει ένα τραγικό σφάλμα. Όταν η επικοινωνία γίνεται υπερβολικά χαλαρή και ο γονέας μιλάει στο παιδί χωρίς κανένα φίλτρο για ευαίσθητα προσωπικά θέματα, η σχέση σεβασμού κλονίζεται, και σε αντίθεση με ό,τι πιστεύει ο γονέας –ότι δηλαδή έτσι πλησιάζει το παιδί του– συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: το απογοητεύει!
Πώς εξηγείται η όλη κατάσταση;
Σε αυτή την κατάσταση, ο γονέας χρησιμοποιεί ασυνείδητα το παιδί για να καλύψει δικά του συναισθηματικά κενά, υιοθετώντας μια γλώσσα που ακυρώνει τον ρόλο του προστάτη και μια ωμή οικειότητα που εκθέτει τον έφηβο σε ζητήματα που δεν είναι έτοιμος να διαχειριστεί. Όταν χάνεται η διάκριση των ρόλων ανάμεσα στον ενήλικα και το παιδί, η έννοια της προστασίας “πάει περίπατο!”.
Το παιδί δεν έχει ανάγκη από έναν ακόμα θαυμαστή· έχει ανάγκη από έναν ενήλικα που θα τολμήσει να γίνει η ασφαλής πυξίδα, το ανάχωμα απέναντι στην πρόωρη έκθεση.
Ο Ναρκισσισμός ως Κοινωνικό Δηλητήριο
Εδώ πρέπει να μιλήσουμε για τη ρίζα του κακού: τον συλλογικό και ατομικό ναρκισσισμό. Ζούμε σε μια κοινωνία που λατρεύει την επιφάνεια. Ο γονέας-νάρκισσος δεν βλέπει το παιδί του ως ξεχωριστή οντότητα, αλλά ως προέκταση του εαυτού του.
Αυτή η εργαλειοποίηση είναι ολέθρια. Το παιδί γίνεται ο «καθρέφτης» στον οποίο ο γονέας προσπαθεί να γιατρέψει τα δικά του απωθημένα. Αυτό δημιουργεί παιδιά που ζουν με το διαρκές άγχος της επιβεβαίωσης, έφηβους που νιώθουν ότι η αξία τους εξαρτάται αποκλειστικά από τις επιδόσεις τους ή την κοινωνική τους δημοφιλία.
Το Πικρό Χιούμορ της Αποξένωσης
Η αποξένωση μέσα στο σπίτι είναι το πικρό χιούμορ της εποχής μας. Συναντάμε ζευγάρια που οδηγούνται στον χωρισμό για αφορμές που φανερώνουν την έλλειψη ουσιαστικής σύνδεσης: από τη διαφωνία για το ποιο δεκαπενθήμερο θα επισκεφθούν τη Μύκονο, μέχρι το πώς θα ικανοποιηθεί η προσωπική προβολή του καθενός μέσα από τη διαχείριση του ποιος φέρνει τα περισσότερα μέσα στο σπίτι.
Μετά από δεκαετίες κοινής πορείας, καταλήγουν στην οδυνηρή διαπίστωση: «Έλα να συστηθούμε, γιατί δεν σε ξέρω!».
Αυτή η επιδερμική σχέση των γονέων αντανακλάται άμεσα και στα παιδιά, που μετατρέπονται στους «αγνώστους» του διπλανού δωματίου. Ο έφηβος πνίγεται στην ασφυκτική πίεση των Πανελληνίων, των αθλητικών επιδόσεων ή άλλων εξαντλητικών ακαδημαϊκών απαιτήσεων, χωρίς αυτές να αποτελούν πηγαία επιλογή του ίδιου. Πρόκειται για μια πίεση που πηγάζει από τον γονικό φόβο μήπως η ενδεχόμενη «αποτυχία» του παιδιού πλήξει το κοινωνικό status της οικογένειας.
Όμως, θέλετε το παιδί σας ευτυχισμένο ή ένα «τρόπαιο» για τις συναναστροφές σας;
Η Ψευδαίσθηση της Παροχής: Τιμή vs Αξία
Ένα κρίσιμο σημείο που αφορά σε κάθε κοινωνική τάξη είναι η αντικατάσταση της παρουσίας με τις “παροχές”. Συχνά βλέπουμε γονείς με υψηλά βαλάντια να εξαγοράζουν την απουσία τους με εξωτικές διακοπές και ακριβά δίδακτρα. Όμως το ίδιο φαινόμενο συναντάμε και στη μεσαία ή χαμηλότερη τάξη: γονείς που, παρασυρμένοι από μια στρεβλή προτεραιότητα, υπερχρεώνονται στο όνομα “θέλω να τα δώσω όλα στο παιδί μου” να προσφέρουν τα πιο ακριβά υλικά αγαθά, αφήνοντας πίσω βασικές άλλες υποχρεώσεις, ή την ίδια τους την ψυχική ηρεμία.
Πιστεύουμε λανθασμένα ότι όσο περισσότερα «πράγματα» δίνουμε, τόσο καλύτεροι γονείς είμαστε. Έτσι, αντικαθιστούμε τον χρόνο μας με δώρα, δημιουργώντας παιδιά που ξέρουν την τιμή των πάντων αλλά όχι την αξία!.
Η πραγματική προστασία του παιδιού δεν εξαντλείται μόνο στην οικονομική παροχή – που δίνει βεβαίως δυνατότητες για ποιότητα ζωής. Η πραγματική προστασία είναι η σταθερή συναισθηματική άγκυρα και το θάρρος που προσφέρει ο γονέας μέσα από το έμπρακτο παράδειγμα ζωής του, μέσα από τον αγώνα του με ηθικές αξίες καθώς και το πως προτεραιοποιεί τις ανάγκες ή επιλογές του ώστε να αποτελεί πρότυπο για το οποίο το παιδί του θα νιώθει υπερήφανο. Θα μπορεί να είναι ένα υγιές πρότυπο προς μίμηση και όχι προς αποφυγή.
Η Ψηφιακή Υποκρισία και η Χαμένη Κοινωνικοποίηση
Η υποκρισία μας καθρεφτίζεται στις οθόνες. Ζητάμε από τα παιδιά να αποσυνδεθούν, ενώ εμείς οι ίδιοι είμαστε προσκολλημένοι στα ψηφιακά μας είδωλα. Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία αυτή καθ’ αυτή, αλλά η χρήση της ως εργαλείο διαφυγής. Όταν ο γονέας χρησιμοποιεί μόνιμα το κινητό του για να “αποδράσει” από την κούραση της ημέρας, στέλνει ένα σιωπηλό μήνυμα στο παιδί: ότι ο ψηφιακός κόσμος είναι πιο ενδιαφέρων από την πραγματική αλληλεπίδραση.
Έτσι, η οθόνη παύει να είναι παράθυρο στη γνώση και γίνεται τείχος ανάμεσα σε ανθρώπους που κάθονται στον ίδιο καναπέ, αλλά κατοικούν σε διαφορετικούς πλανήτες.
Η απώλεια της βλεμματικής επαφής, είναι η πρώτη απώλεια της εμπιστοσύνης.
Κάποτε οι έφηβοι έβγαιναν, πήγαιναν στα μπιλιαρδάδικα, τσακώνονταν, συμφιλιώνονταν, βίωναν την αληθινή κοινωνική τριβή. Σήμερα, παρά την αφθονία ποιοτικών ενασχολήσεων – όπως τα εξελιγμένα επιτραπέζια, ή τα παιχνίδια στρατηγικής που προάγουν τη σκέψη και τη συνεργασία – οι έφηβοι καταλήγουν στην ψηφιακή απομόνωση.
Ποιος τους διδάσκει τη χαρά της πραγματικής επαφής όταν οι ίδιοι οι γονείς έχουν ξεχάσει πώς να επικοινωνούν χωρίς διαμεσολάβηση;
Η Ανάγκη για Άμεση Αφύπνιση
Ο χρόνος με τα παιδιά μας δεν αναπληρώνεται και οι ζημιές στην εφηβική ψυχή συχνά είναι μη αναστρέψιμες.
Πρέπει να αντιληφθούμε τα σημάδια με την ταχύτητα του φωτός.
Αν δεν μετριάσουμε την εμμονή με το «φαίνεσθαι» ή δεν αποκτήσουμε αυτογνωσία μέσα από δουλειά με τον εαυτό μας και ψυχοθεραπεία, για τα δικά μας ασυνείδητα απωθημένα που τα προβάλλουμε στα παιδιά μας – και αν δεν αφήσουμε στην άκρη αυτή την αγωνία για μια αψεγάδιαστη βιτρίνα που συχνά πνίγει το περιεχόμενο – δεν θα βρούμε ποτέ την αλήθεια του παιδιού μας.
Η εικόνα έχει τη σημασία της, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί τη μόνιμη παντιέρα που κυματίζει πάνω από κάθε άλλη οικογενειακή αξία.
Ας επαναφέρουμε την ισορροπία. Ας κλείσουμε τα κινητά και ας κοιτάξουμε τα παιδιά μας στα μάτια. Ίσως είναι η τελευταία ευκαιρία να «συστηθούμε» ξανά μαζί τους, πριν η απόσταση γίνει οριστική.
Η ώρα για την αληθινή επιστροφή στην ουσία, είναι ΤΩΡΑ!
Αναφορές – References
- Bauman, Z. (2003). Liquid Love: On the Frailty of Human Bonds. Polity Press.
- Lasch, C. (1979). The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations. W.W. Norton & Company.
- Twenge, J. M. (2017). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy–and Completely Unprepared for Adulthood. Atria Books.
- Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. International Universities Press.
- Miller, A. (1979). The Drama of the Gifted Child. Basic Books.